De Britse schrijfster Susan Hill ging op zoek naar een boek. Ze wist dat het ergens in een kast op de overloop van haar huis stond, maar kon het niet vinden. Ondertussen zag ze in haar volgestouwde oude boerderij in de Cotswolds tientallen boeken die ze ooit of nooit gelezen had of die ze dringend wou herlezen. Kortom, de zoektocht naar een onvindbaar boek van E.M. Forster leverde uiteindelijk zelf een aardig boek op. “Howards End is on the Landing” is het luchtige maar ernstige verslag van meer dan zestig jaar lezen. Als studente, journaliste, schrijfster en uitgeefster heeft zij haar leven met boeken en de daarbij horende mensen en plekken gevuld. Susan Hill besloot een heel jaar lang geen nieuw boek meer te kopen, het gebruik van het aandachtversplinterende internet drastisch terug te schroeven en al schiftend, overwegend en vertellend een lijst samen te stellen met de veertig boeken die essentieel voor haar geweest en gebleven zijn. Sommige mensen nemen zich met Nieuwjaar voor in 2010 niet te drinken, of de Vasten zonder chocola door te komen of één jaar lang geen kleren te kopen. Susan Hill zag het anders. Zij schiep orde in haar lezende leven en ondernam een verdiepende “voyage autour de sa bibliothèque“.

Boeken en schrijvers

Susan Hill werd in 1942 in Scarborough, een kuststadje in Yorkshire geboren. Nog tijdens haar letterenstudie in Londen vond ze een uitgever voor haar eerste roman. Ze was pas negentien. “Het voorschot op de auteursrechten werd op een bankrekening gedeponeerd tot ik meerderjarig was. Zodra het bedrag vrij kwam kocht ik er een boekenkast mee.” De jonge Susan Hill kon op veel steun en sympathie rekenen. Het invloedrijke schrijverspaar C.P. Snow en Pamela Hansford Johnson nam haar in bescherming. Haar belangstelling voor het toneel leverde de vriendschap van Arnold Wesker op. Met de lastige en originele Roald Dahl zat zij in de jury van een verhalenwedstrijd. De bescheiden onderwijzer en dichter uit Cornwall Charles Causley werd een vriend. Beroemdheden als Bruce Chatwin en V.S. Naipaul leerde ze kennen toen ze voor de BBC het programma Bookshelf presenteerde. En de muisachtige, bejaarde man die een boek op haar voet liet vallen in de eerbiedwaardige London Library was E.M. Forster, jawel de schrijver van Howards End, de roman waar ze dit hele boek lang naar op zoek is.

The Woman in Black

Susan Hill is een bekende en gelauwerde schrijfster van verhalen en romans. Haar meest bekende werk is ongetwijfeld “The Woman in Black”, een spookverhaal dat ook als toneelstuk veel succes oogstte. Maar over haar eigen werk vind je weinig terug in “Howards End is on the Landing”, tenzij onrechtstreeks als het over invloeden gaat. Susan Hill bekent trouwens dat goed klinkende titels erg belangrijk voor haar zijn en vaker dan gedacht de leeslust en het koopgedrag van de lezer prikkelen. De meest invloedrijke persoon in haar schrijversleven was evenwel geen schrijver maar een componist, die in de literatuur gepokt en gemazeld was. Hij heette Benjamin Britten. Ze ging hem in “zijn” Aldeborough opzoeken. Zijn warme persoonlijkheid staat in fel contrast met die van Edith Sitwell, de hautaine aristocrate en “dame de lettres” uit het interbellum. Dame Edith Sitwell (foto) woonde niet ver van de familie Hill in Scarborough. Haar stijlrijke en toch lelijke verschijning werd ooit onvergetelijk getypeerd als “an altar on the move.” Toen de jonge Susan Hill een blijkbaar fout gedicht van Thomas Hardy uitkoos en voorlas, ging de kille blik van de oude dame haar door merg en been.

Het eerste boek
Het boek waar het lees- en luisteravontuur van Susan Hill mee begon was, nog voor de Bijbel, het Book of Common Prayer uit 1662. Het voorziet anglicaanse gelovigen al eeuwen lang van tekst bij ingrijpende gebeurtenissen in hun leven en bij de dagelijkse liturgie. Het is voor Susan Hill een hoeksteen gebleven. Ik citeer graag deze paradoxale gedachte in dit boek over de geneugten van het lezen: “Als de Bijbel en het Book of Common Prayer de schering en inslag van je opvoeding zijn, verzamelen de woorden jaar na jaar nieuwe, persoonlijke, associatieve en toevallige betekenissen. Zelfs al ben  je ongeletterd, dan nog raken je hart en je geest, door naar de kerk te gaan en deze woorden elke week opnieuw te horen, meer verrijkt dan het geval is bij de velen die wel kunnen lezen maar weinig van blijvende waarde en betekenis tot zich nemen.” Het onschatbare voordeel om verzen en zinnen uit het hoofd te kunnen citeren bestaat er in, schrijft Susan Hill, dat ze, vaak op een geheimzinnige en bevrijdende wijze, aan blijde of pijnlijke momenten plots een stem kunnen geven.

Unreadables

Voor Susan Hill hoeft een lezer zich niet te schamen als hij een boek niet gelezen heeft of als hij er ondanks herhaalde pogingen niet in geslaagd is het uit te lezen. “A la Recherche du Temps Perdu”, of “Ulysses” bleven voor haar vrijwel gesloten boeken. Verrassender misschien: de heiligverklaring van Jane Austen sloeg niet aan bij Mrs. Hill. Zo lang je de oorzaak bij jezelf zoekt (je beperkingen of voorkeuren) en geen koppige eigen canon van de Onleesbaren uitbouwt, is er geen vuiltje aan de lucht. “The fault is not in the books but in ourselves” (tenzij het om onbetwistbare pulp gaat natuurlijk). “Sommige mensen gaan er prat op dat ze een bepaald boek niet gelezen hebben, alsof niet-lezen een prestatie zou zijn, een met trots gedragen ereteken. Ik heb academici in Oxford gekend die er trots op waren dat ze geen televisie bezaten. ‘We hebben een toestel, maar alleen zwart-wit en we hebben het in een kast gestopt’.” Ook critici zou enige bescheidenheid sieren. Hun taak is de complexiteit en genietbaarheid van een boek bloot te leggen. Helaas, velen willen niet lezen maar oordelen. Zij stellen wetten op en dwingen hun lezers te gehoorzamen, “but you cannot argue people into enjoyment“.

Traag lezen

Op haar tocht door een huis vol boeken stelt Susan Hill vragen over wie bij wie staat, over welk toeval aan het werk is geweest, wat boeken van hun buren denken, wat een boek denkt, als het kon denken, wanneer het zo lang ongeopend blijft. Dagboeken, encyclopedieën, bloemlezingen, boeken over spiritualiteit en natuurbehoud, allemaal krijgen ze (voorlopig) een plaats in een kast, op de overloop, of in het Donkere Hol van het huis in de Cotwolds. Een impressie, een ontmoeting, een ‘boekenwijsheid’ of een anekdote wisselen elkaar af in de zoektocht, kort hoofdstuk na kort hoofdstuk, naar dat ene onvindbare boek van E.M. Forster en de veertig onmisbare boeken die een zeer persoonlijke selectieproef moeten doorstaan. Beschouwingen over lezen krijgen sowieso een melancholische ondertoon. Lezen heeft met onmogelijke plannen, met ambitieuze zelfontplooiing, met vergankelijkheid en vergetelheid te maken. Maar het vrolijke relativisme of zelfs cynisme van Pierre Bayard (‘Hoe te praten over boeken die je niet gelezen hebt’) is niet aan Susan Hill besteed. Niets kan het levende plezier van het lezen vervangen. Ook electronische boeken kunnen dat niet. Uit e-boeken kunnen geen vergeten brieven dwarrelen. E-boeken hebben geen marge om in te schrijven, en dat is nu net een essentieel onderdeel van elke lectuur, vindt Susan Hill. En ook dit nog: een waardevol boek heeft tijd nodig. “Snel lezen gaat voorbij aan het ritme en de complexiteit van taal en stijl. Snel lezen verhindert een boek om in ons onbewuste door te dringen, om zich in ons geheugen in te graven, om een deel van onszelf te worden. Snel lezen verhindert de accumulatie van kennis, wijsheid en vrijblijvend avontuur dat van ons volledige mensen maakt.”

(Susan Hill, Howards End is on the Landing. A year of reading from home, Profile Books, 2009)